Welkom op DataVaria.nl : Naamsverklaring
Naamsverklaring van plaatsnamen met suffix
en prefix woordenboek, dateringsgegevens, aanpakaanwijzingen.
Dit onderwerp kent 1 tabel:
woordenboek van prefixen en suffixen:
Naamsverklaring
of Toponymie
Vele mensen blijken geïnteresseerd te zijn waar een
plaatsnaam vandaan komt en wat de betekenis ervan eigenlijk is.
Soms lijkt het antwoord voor de hand te liggen, maar
dat is nog wel eens bedrieglijk gebleken.
Bijvoorbeeld Westcapelle doet direct denken aan kapel
in het westen. West is hier echter een variant op 'wes' en dat
betekent weiland.
De naam betekent dus kapel in het weiland.
Dit soort fouten worden makkelijk gemaakt wanneer men
zich niet verplaatst naar vroegere tijden en rekening houdt met
de woordbetekenis in die tijden.
Voorzichtigheid is derhalve geboden.!!
1.Vaktermen
voor geografische namen:
- Onomastiek : naamkunde
- Toponiemen : plaatsnamen Bestudering daarvan heet
toponymie.
- Hodoniemen
: straatnamen Bestudering daarvan heet hodonymie
- Hydroniemen
: waternamen Bestudering daarvan heet hydronymie
- Oroniemen
: bergnamen Bestudering daarvan heet oronymie
- Endoniemen
: buitenlandse topografische namen in buitenlandse spelling
- Exoniemen
: buitenlandse topografische namen in nederlandse spelling
NB het woord toponiem wordt in de praktijk ook
veelvuldig gebruikt voor alle topografische namen samen.
Ook
onderstaand wordt
toponiem gebruikt als verzamelnaam.
2.Betekenis van het toponiem:
De ervaring leert, dat voor de verklaring van een
toponiem de volgende stappen aan te bevelen zijn:
Stap 1:
Allereerst zoeken naar de
oudste schrijfwijze van die naam. Dit vereist soms historisch
onderzoek.
In andere gevallen kan die
informatie gevonden worden bij de gemeente of bij de plaatselijke historische
kring.
Bedenk, dat in vroege tijden:
- de woorden zowel met de a
en de e geschreven werden
- de k vrijwel altijd met een c
geschreven werd
- de e en de i dooreen gebruikt
worden
- de f en de v dooreen gebruikt
worden
- de k en de c dooreen gebruikt
worden
- de s en de z ook dooreen
gebruikt worden
- bij woorden beginnend met een 'e'
vaak de 'h' ervoor is weggelaten
- dubbele klinkers niet voorkomen.
Verlenging van de klinker betekende een e of i erachter zetten. bv aa= ae
En zo zijn er nog veel meer
afwijkingen van onze huidige schrijfwijze, die het nog lastiger maken .
Bovendien veranderd in de loop der
eeuwen de naam en schrijfwijze door verbastering of bewuste
verfraaiing
Ingeval plaatsnamen op kaarten is
het zeer waarschijnlijk, dat de maker van de kaart uit een andere regio komt en
de
dialectische namen derhalve
fonetisch verwoord heeft. Wanneer kennis van het dialect ontbreekt, kan
dat tot bijzondere
vernederlandsen.
Het is ook geen uitzondering, dat
een woord een andere betekenis krijgt of in andere regio's al heeft .
Dit speelt vooral in het noorden,
oosten en zuiden van ons land. Zo bestaat in Brabant een veldnaam 'De Bronzen
wei' en
dat bleek een verbastering van 'D'n
Baron z'n wei' (boek Willem van Iven)
Stap 2:
Ontleed de naam in zijn
woorddelen van 1 hooguit 2 lettergrepen en probeer de woordbetekenis van elk
woorddeel te achterhalen.
Onderstaande tabel van "Woorddelen" kan U aardig op weg helpen.
Ook de oude woordenboeken zijn
dankbare bronnen. Zoals b.v.
- het "Middelnederlandsch
Handwoordenboek " van J. Verdam dd 1979 : alleen antiquarisch te verkrijgen
- een oud verklarend woordenboek
nederlands van de 19e eeuw
- een wat uitgebreider woordenboek
latijn bv van Dr Engelbregt of Dr van Wageningen
Deze en andere vergelijkbare
naslagwerken zijn in bibliotheken te vinden.
Bedenk voorts, dat plaatsnamen ook afgeleid werden van
reeds bestaande plaatsnamen. b.v. Geusingerveld komt
van Geusingen.
Bij ontginningen na 1200 werden nieuwe nederzettingen
soms vernoemd naar reeds bestaande plaatsen in het buitenland
of naar andere
landen.
Stap 3:
Vervolgens dient men zich op de
hoogte te stellen van de toenmalige terreinsituatie en het gebruik daarvan.
Dit kent verschillende aspecten zoals:
- grondsoort
: zand-klei-veen -begroeid met struik of bos- droog- nat(modderig, moeras)- vruchtbaar of dor e.d.
- grond ligging :
hoger of lager gelegen - vooraan of achteraan gelegen tov het dorp of weg - aan
water gelegen
(waternaam komt terug in de plaatsnaam) bij een brug of sluis- bij een
wegkruising - bij een kerk,
een molen, een fort e.d.
- grond vorm
: vierkant- halfrond- driehoekig - spitstoelopend - omheind - grootte aanduiding
e.d.
- grondverkrijging : soort ontginning-
rivierafzettin- afdamming- drooglegging- uiterwaard e.d.
- grondeigenaar : de
familienaam van de eigenaar komt in combinatie met andere elementen terug in de
plaatsnaam
- grondgebruik : akker
voor granen- weide- hooiland maar ook gerechtsplaats- galg- begraafplaats-
vergaderplaats
- gebeurtenis aldaar:: moord gepleegd - intrede van vorst - wetsafkondiging e.d.
Hierna onder 'Datering' vindt U de bijbehorende
achtervoegsels.
Aan U ter beoordeling of de betekenis van woorddelen uit stap
2 overeenkomt met de bevindoingen in deze stap.
Stap 4:
In de vroege historie(voor
het jaar 1000) nagaan
of er langduriger bezettingen zijn geweest, die van invloed kunnen
zijn
geweest op de naamgeving.
Zo kennen we invloed van de
Kelten in het zuiden- de Romeinen- de Germanen en de Franken.
Zie hierna onder 'Datering"
Stap 5:
In een streek met historische
dialecten kan enerzijds veelal beter uitgegaan worden van de streektaal
dan van het ABN.
Anderzijds kan daar juist ook in
het meer recente verleden 'vernederlandsing' hebben plaats gevonden.
Extra waakzaamheid dus geboden!
De conclusie mag dan ook zijn, dat veelal studie nodig
is om een bevredigende verklaring te vinden.
Maar daar kan ook veel plezier aan ontleend worden.
Vooral in de prehistorie zijn er namen ontstaan,
waarvan de betekenis niet of nauwelijks meer te achterhalen valt.
Onderstaande tabel reikt U de betekenis aan van
woorddelen. Aan U zelf om de meest logische verklaring te vinden.
en wees argwanend om de ogenschijnlijk voor de hand
liggende verklaring zonder navorsing als juist aan te nemen.
Bedenk, dat alles bezien moet worden in het tijdperk
van ontstaan. Natuurlijk kunnen daarna verbasteringen en verfraaiingen
hebben
plaats gevonden.
Kortom maaak U geen zorgen, wanneer een verklaring niet gevonden wordt.
Ook de geleerden op dit terrein zijn het lang
niet altijd met elkaar eens.
Bronnen:
De woorden en woorddelen in onderstaande woordenboekje
zijn gevonden in:
a. de literatuur over plaatsnamen van o.a. van Berkel
dd 1989 - Groenedijk dd 2000- van der Hoven dd 1997-
Witkamp’s Aardrijkskundig Woordenboek dd ca 1885 e.a.
b. de literatuur inzake stad en provincie Utrecht
resp. inzake de heemraadschappen. Zie onder " Bronvermelding"
c. woordenboeken Middelnederlands van Dam en dd 19e
eeuw van Van Dale en Weiland
d. latijnse woordenboeken
e. artikelen op internet
Betrouwbaarheid:
Naar schatting heb ik ca 50% van de woorden kunnen
checken met bovenstaande woordenboeken.
Aangezien die algemeen als toonaangevend worden geduid, zijn die verklaringen van de betekenis
dan ook betrouwbaar.
De andere 50% is ontleend aan derden, waarvan de kwaliteit door Uzelf zal moeten worden beoordeeld.
Daar waar ernstig getwijfeld werd aan de verklaring is
er een vraagteken achter gezet.
Datering:
Wanneer U wilt weten hoe oud
Uw woonplaats is of in ieder geval hoe oud de naam is, dan kunnen de volgende
aanwijzingen U misschien wat op weg helpen:
prehistorie : -
korte toponiemen met gezien de
woordstructuur maar één mogelijke betekenis.
Vaak kunnen we die betekenis niet meer achterhalen
-
Keltische namen, die vooral
in zuid Nederland voorkomen
- namen ontleend aan enkelvoudige waternamen zoals Aa- Rijn- Roer- IJssel –
Maas
0-500 : -
romeinse (latijnse) namen
: eindigend op -um -trecht -tricht -egen e.d.
-
germaanse namen
: eindigend op -ap -hari -ik -eke -lo
500-1000
: - germaanse waternamen
: eindigend op -aa -ee -beek -dil -lede -meer
- muiden -vliet
- verwijzend naar nederzettingsvorm : eindigend op -dorp -egem –heim -huis -ingen –ikem -lo
-lee -sel -um -werd -wijk -zaal e.d.
1000-1800 : ontginnings tijdperk waarin de namen verwijzend naar
grondsituaties resp grondgebruik:
o.a. eindigend op :
- begroeiing
: -bos- holt- horst –haag -hout- heide -kaal -laar -ruig -veld -zegge e.d.
- bodemgebruik
: -bouw -bogerd -braak -gaard -galg -made -weide
- bouwsel in de buurt
: -burg -hof -kerk - molen -schans
- dieren aanwezigheid
: -kraai -vee -vogel -zwaan
- eigenaar
: via zijn naam of zijn beroep
- grondsoort
: -geest -veen -zand -zavel e.d.
- grondtoestand
: -akker -berg –blik -broek-donk -heuvel -laak -meent -terp -waard e.d.
- grootte : -morgen -roede
- landaanwinning : -dam –dijk –polre -polder -sluis -waard e.d.
- landen of
steden : bv Demmerik=Denemarken; Kamerik=Cambrai;
Poortugal=Portugal
- ligging aan water : -beek -delft -gracht -grebbe -heul -put –waal -water -wiel
- ligging geografisch : -achter -binnen -buiten -bij –hoofd -noord -oost
-
omheining : -haag -hein -hek -schut -slag -tun
- ontginningsvorm : -koop -rade -rode -schop -veen e.d
-
vorm : -blok -geer -hoek -kom -rond
Bijzondere vernoemingen uit
Christendom:
- 11e en 12e
eeuw : - tijd van de kruistochten- naar christelijke gebouwen:- begijn -kapel
-kerk -klooster -munster
(=monasterium=klooster) -papen
- 13e eeuw - naar de locale beschermheilige, vooral in het katholieke zuiden en in
Friesland
In de huidige tijd wordt gekozen voor fraaie
(fantasie)namen.
Dit doet zich vooral voor bij gemeentelijke herindelingen
en samenvoegingen.
U merkt wel, dat de grond en het water bij oudere
plaatsnamen een doorslaggevende rol vervullen in de topografisch naamgeving.
Het toponymisch woordenboekje van prefixen en suffixen
is samengesteld voorzover die relevant kunnen zijn om topografische namen te
verklaren.
prefix= staat vooraan en een suffix=staat
achteraan
Het woordenboekje beperkt zich tot de betekenis (soms
vermoedelijke)ten tijde van het ontstaan van de naam zoals wij nu weten of
denken
te weten. Qua taal komt U zowel Nederlands als
Nederlandse streektaal tegen.
Via onderstaande alfabetbalk komt U bij de beginletter
van het gezochte woorddeel.
Laatste
aanvulling : december 2010 ca 70 stuks
|
